Opal, który pamięta dinozaury. Niezwykłe opalizowane skamieniałości Australii

Australia kojarzy się z opalem przede wszystkim za sprawą niezwykłych kamieni wykorzystywanych w jubilerstwie. W niektórych australijskich złożach opal występuje jednak w znacznie bardziej zaskakującej formie. Może tworzyć skamieniałości, które zachowały ślady organizmów żyjących ponad 100 milionów lat temu.

Opalizowane kości dinozaurów, muszle, fragmenty roślin, szczątki żółwi czy niemal kompletny szkielet morskiego gada pokazują zupełnie inne oblicze tego minerału. W takich okazach znaczenie ma nie tylko kolor i gra światła, ale także zapis historii życia na Ziemi.

Czy skamieniałość naprawdę może stać się opalem?

Opalizacja skamieniałości jest szczególnym rodzajem fosylizacji. Po śmierci organizmu jego szczątki mogą zostać przykryte osadem, a znajdujący się w nich pierwotny materiał z czasem ulega rozkładowi lub zastąpieniu.

Jeżeli do powstałych przestrzeni przedostanie się roztwór bogaty w krzemionkę, może on stopniowo wypełnić pustą przestrzeń. W odpowiednich warunkach powstaje w ten sposób opal zachowujący kształt wcześniejszej kości, muszli albo fragmentu rośliny.

W niektórych przypadkach proces zachodzi na tyle dokładnie, że zachowane zostają także znacznie drobniejsze struktury. Opal może więc nie tylko odwzorować ogólny kształt dawnego organizmu, ale również przechować szczegóły jego anatomii.

Nie każda taka skamieniałość przypomina jednak kamień wykorzystywany w biżuterii. Wiele okazów tworzy opal pospolity, określany w Australii jako potch, który nie wykazuje charakterystycznej gry barw. Dopiero niektóre skamieniałości zawierają opal szlachetny i intensywnie mienią się kolorami.

Więcej o budowie, powstawaniu i odmianach opalu:
Opal: Mistyczne Światło Ziemi. Kompletne kompendium…

Australia sprzed 100 milionów lat wyglądała zupełnie inaczej

Dzisiejsze australijskie pola opalowe często znajdują się na suchych lub półpustynnych terenach. Krajobraz kredowej Australii był jednak zupełnie inny.

Znaczna część kontynentu znajdowała się wówczas pod wpływem rozległego morza śródlądowego. W innych rejonach występowały lasy, równiny rzeczne oraz tereny podmokłe.

Żyły tam dinozaury, krokodyle, żółwie, ryby, pterozaury i niewielkie ssaki. W morzu występowały również duże gady morskie oraz liczne mięczaki.

Pozostałości części tych organizmów zostały pogrzebane w osadach. Miliony lat później procesy geologiczne doprowadziły do powstania jednych z najbardziej niezwykłych skamieniałości znanych z Australii.

Szczególnie ważne są pod tym względem Lightning Ridge i Coober Pedy — miejsca znane nie tylko z wydobycia opalu, ale także z wyjątkowych odkryć paleontologicznych.

Eric – morski gad zachowany w opalu

Jednym z najbardziej znanych przykładów australijskiej opalizowanej skamieniałości jest szkielet nazwany Eric.

Wbrew częstym uproszczeniom Eric nie był dinozaurem. Należał do plezjozaurów, czyli grupy morskich gadów żyjących w mezozoiku. Okaz został później opisany jako Umoonasaurus demoscyllus.

Szczątki odkryto w 1987 roku w Coober Pedy. Znajdowały się w licznych fragmentach skalnych, a ich przygotowanie i rekonstrukcja wymagały wielu godzin pracy.

Po złożeniu fragmentów okazało się, że zachowała się bardzo duża część szkieletu zwierzęcia mierzącego około 2,5 metra długości. Już sama kompletność okazu czyniła go wyjątkowym.

Znacznie bardziej niezwykły był jednak materiał, w którym zachowały się jego szczątki. Kości Erica zostały opalizowane.

Co Eric jadł przed śmiercią?

Znaczenie skamieniałości wzrosło jeszcze bardziej, gdy w obrębie szczątków zauważono pozostałości pokarmu.

Współczesne badania z wykorzystaniem tomografii micro-CT pozwoliły dokładniej przeanalizować zawartość znajdującą się w rejonie przewodu pokarmowego zwierzęcia. Zidentyfikowano między innymi niewielkie kręgi ryb.

Dzięki temu opalizowany szkielet dostarczył informacji nie tylko o anatomii plezjozaura, ale również o jego diecie.

Opal zachował nie tylko szkielet Erica. W jego obrębie przetrwały również ślady ostatnich posiłków zwierzęcia.

Historia Erica pokazuje, dlaczego niektórych opalizowanych skamieniałości nie można traktować wyłącznie jako efektownych minerałów. Ich największa wartość może wynikać z informacji, które zachowały się wewnątrz.

Lightning Ridge – opalizowane kości dinozaurów

Eric nie był dinozaurem, ale opalizowane szczątki dinozaurów rzeczywiście występują w Australii.

Jednym z najważniejszych miejsc takich odkryć jest Lightning Ridge w Nowej Południowej Walii. Miejscowość słynie przede wszystkim z czarnego opalu, ale pod względem paleontologicznym stanowi również wyjątkowe stanowisko kredowych kręgowców.

W tamtejszych osadach odnajdywano między innymi opalizowane fragmenty kończyn, kręgi, zęby, pazury oraz inne elementy szkieletów dinozaurów.

Nie wszystkie wyglądają spektakularnie. Część została zachowana w opalu pospolitym o szarej, brunatnej lub ciemnej barwie i nie wykazuje intensywnej gry kolorów.

Inne okazy zawierają jednak opal szlachetny. W takich przypadkach fragment kości sprzed około 100 milionów lat może jednocześnie wykazywać charakterystyczne dla opalu błyski zieleni, błękitu, czerwieni czy pomarańczu.

Nie tylko dinozaury. Co jeszcze zachowało się w opalu?

Dinozaury są najbardziej medialną częścią historii australijskich skamieniałości, ale lista opalizowanych znalezisk jest znacznie dłuższa.

W Lightning Ridge i innych australijskich rejonach opalowych odkrywano szczątki żółwi, krokodyli, pterozaurów, ryb oraz niewielkich kręgowców.

Zachowały się również organizmy bezkręgowe, przede wszystkim muszle. W niektórych okazach opal bardzo dokładnie odwzorował ich pierwotny kształt.

Jeszcze inną grupę tworzą skamieniałości roślinne. Znane są między innymi fragmenty drewna, nasiona, szyszki i łodygi.

Takie odkrycia są szczególnie istotne, ponieważ pozwalają odtwarzać nie tylko wygląd pojedynczych zwierząt, ale również środowisko, w którym żyły.

Lightning Ridge można więc traktować jak fragment dawnego ekosystemu zachowany w skałach. Obok kości dinozaurów występują ślady roślin, zwierząt wodnych i organizmów żyjących na lądzie.

Opalowe ananasy, które nie są skamieniałymi owocami

Jedną z najbardziej charakterystycznych ciekawostek australijskich złóż są tak zwane opal pineapples, czyli opalowe ananasy.

Ich nazwa pochodzi wyłącznie od wyglądu. Promieniście ułożone struktury tworzą formę, która może przypominać niewielkiego ananasa.

Nie są to jednak pozostałości pradawnej rośliny.

To jeden z tych przypadków, w których wygląd okazu może być znacznie bardziej mylący niż jego prawdziwa historia.

Kiedy opal ma większą wartość naukową niż jubilerską?

Opalizowana skamieniałość może zawierać materiał atrakcyjny pod względem gemmologicznym. Nie oznacza to jednak, że jej najważniejszą cechą jest możliwość wykorzystania opalu w biżuterii.

W przypadku rzadkich lub kompletnych okazów znacznie większe znaczenie ma ich wartość paleontologiczna.

Pojedyncza kość dostarcza określonych informacji, ale kompletny szkielet pozwala analizować również wzajemne położenie elementów, proporcje ciała oraz relacje pomiędzy poszczególnymi strukturami.

Współczesne metody badawcze dodatkowo zwiększają znaczenie dobrze zachowanych okazów. Tomografia komputerowa pozwala analizować ich wnętrze bez konieczności mechanicznego rozcinania skamieniałości.

Przypadek Erica pokazuje, że okaz odkryty kilkadziesiąt lat wcześniej może dostarczyć zupełnie nowych informacji, gdy pojawią się bardziej zaawansowane technologie.

Gdyby taki szkielet został wcześniej rozdzielony na wiele niewielkich fragmentów, część kontekstu paleontologicznego mogłaby zostać bezpowrotnie utracona.

Dlatego niektóre opalizowane skamieniałości są przede wszystkim zabytkami historii naturalnej, a dopiero w dalszej kolejności wyjątkowymi przykładami występowania opalu.

Opal i motywy natury w biżuterii

Historia opalizowanych skamieniałości pokazuje, że związki opalu z naturą są znacznie głębsze niż mogłoby wynikać wyłącznie z jego wyglądu.

Woda uczestniczy w procesach prowadzących do powstawania opalu, a na australijskich stanowiskach minerał zachował także ślady dawnych mórz, roślin i zwierząt.

Z tego powodu interesującego kontekstu nabierają motywy inspirowane naturą pojawiające się we współczesnej biżuterii z opalem.

Motywy żółwi, rozgwiazd czy muszli nie mają bezpośredniego związku z opalizowanymi skamieniałościami wykorzystywanymi przez paleontologów. Tworzą jednak naturalne wizualne połączenie kamienia z wodą i światem przyrody.

Zobacz biżuterię z opalem

Opal jako geologiczna kapsuła czasu

Opalizowane skamieniałości są jednym z najbardziej niezwykłych przykładów połączenia mineralogii i paleontologii. W jednym okazie może znajdować się zarówno opal, jak i zapis organizmu żyjącego dziesiątki milionów lat temu.

Australijskie znaleziska pokazują przy tym bardzo różne oblicza tego zjawiska. W Lightning Ridge zachowały się opalizowane kości dinozaurów i pozostałości dawnych ekosystemów. Z Coober Pedy pochodzi niemal kompletny szkielet Erica. White Cliffs słynie natomiast z niezwykłych form mineralnych znanych jako opalowe ananasy.

Opal może być kamieniem jubilerskim, minerałem kolekcjonerskim albo częścią wyjątkowej skamieniałości. W tej ostatniej formie staje się również źródłem informacji o środowiskach i organizmach, które zniknęły z powierzchni Ziemi miliony lat temu.

Niektóre historie zapisane w opalu rozpoczęły się na długo przed pojawieniem się człowieka.

Opracowanie merytoryczne: Beryl
Weryfikacja gemmologiczna: Certyfikowany Gemmolog