Motyle, ważki i opale. Jak natura zmieniła biżuterię secesyjną?
-
By beryl
Na przełomie XIX i XX wieku w europejskim jubilerstwie zaszła wyraźna zmiana sposobu projektowania. Nie polegała ona na odejściu od złota, diamentów czy innych kosztownych kamieni. Równolegle z Art Nouveau nadal rozwijała się reprezentacyjna biżuteria diamentowa, między innymi w tzw. garland style. Nowością było natomiast przekonanie, że wartość artystyczna klejnotu może wynikać przede wszystkim z projektu, kompozycji, koloru i sposobu wykorzystania materiału, a nie tylko z jego ceny.
Najważniejszym przedstawicielem tego kierunku był René Lalique. Jego projekty szczególnie dobrze pokazują, jak około 1900 roku zmieniła się relacja między kamieniem a oprawą. Lalique wykorzystywał obok złota i kamieni szlachetnych również emalię, szkło, róg, kryształ górski, nieregularne perły i inne materiały dobierane przede wszystkim ze względu na ich właściwości wizualne.
Szczególne miejsce zajmował w tych projektach opal. W kontekście Art Nouveau ważne jest jednak nie tyle ponowne omawianie jego odmian, pochodzenia czy symboliki, ile odpowiedź na inne pytanie: dlaczego ten kamień tak dobrze odpowiadał nowemu sposobowi projektowania biżuterii?
René Lalique, wisior z motywem pawi, ok. 1901. W kompozycji połączono opal, emalię, złoto, diamenty i barokową perłę. Zbiory The Metropolitan Museum of Art.
Natura nie była już tylko ornamentem
Motywy kwiatów, liści, ptaków i owadów występowały w biżuterii na długo przed secesją. Art Nouveau zmieniło jednak sposób ich wykorzystania. Natura coraz częściej przestawała być dekoracją nakładaną na istniejącą formę, a stawała się podstawą konstrukcji całego przedmiotu.
Skrzydła ważki mogły określać szerokość broszy, łodyga kwiatu wyznaczać linię grzebienia, a kształt motyla tworzyć niemal gotową strukturę wisiora. Nie chodziło przy tym o dokładne kopiowanie przyrody. Formy były stylizowane, wydłużane i przekształcane zgodnie z charakterystycznym dla Art Nouveau zainteresowaniem płynną, organiczną linią. Wpływ natury obejmował więc nie tylko temat przedstawienia, ale również proporcje przedmiotu, rozmieszczenie kamieni, technikę wykonania oraz dobór materiałów.
Znaczący wpływ na ten sposób projektowania miał także japonizm, czyli zainteresowanie europejskich artystów sztuką Japonii. Asymetryczne kompozycje, częste przedstawienia roślin i zwierząt oraz odmienne podejście do pustej przestrzeni bardzo dobrze odpowiadały poszukiwaniom twórców Art Nouveau. W przypadku René Lalique’a wpływ japońskiego wzornictwa jest wielokrotnie wskazywany w opracowaniach muzealnych.
Dlaczego opal dobrze odpowiadał estetyce Art Nouveau?
W biżuterii secesyjnej coraz większe znaczenie miały materiały oferujące bardziej złożony efekt niż jednolita, wypolerowana powierzchnia. Projektanci eksperymentowali z przezroczystą emalią, szkłem, rogiem, perłami o nieregularnych kształtach i barwnymi kamieniami. Opal bardzo dobrze odpowiadał takiemu podejściu, ponieważ można było wykorzystać go jako część większego efektu kolorystycznego, a nie jedynie jako centralny klejnot.
W przypadku René Lalique’a nie jest to wyłącznie późniejsza interpretacja jego twórczości. Museu Calouste Gulbenkian, posiadające jedną z najważniejszych kolekcji biżuterii artysty, wskazuje iryzujący opal jako jeden z jego ulubionych kamieni. Ważniejsze od samej częstotliwości wykorzystywania opalu jest jednak to, jak Lalique włączał go do swoich projektów.
Kamień mógł być częścią krajobrazu, elementem kompozycji z ptakami albo materiałem zestawionym z przezroczystą emalią skrzydeł owada. Nie musiał dominować nad pozostałymi składnikami biżuterii. Jego funkcja wynikała przede wszystkim z całej koncepcji artystycznej.
René Lalique i „Wooded Landscape”
Jednym z najbardziej interesujących przykładów jest plakieta do chokera Wooded Landscape, wykonana przez Lalique’a około 1898–1899 roku. Praca przedstawia leśny krajobraz z drzewami wykonanymi ze złota i elementami roślinnymi pokrytymi przezroczystą emalią. Pomiędzy nimi znajduje się powierzchnia jeziora utworzona z trzech płytek iryzującego opalu. Brzegi zostały dodatkowo zaakcentowane diamentami.
Obiekt dobrze pokazuje różnicę między tradycyjnym sposobem eksponowania kamienia a eksperymentalnym podejściem Art Nouveau. Opal nie został tutaj umieszczony jako główny klejnot otoczony dekoracyjną oprawą. Otrzymał konkretną funkcję przedstawieniową — tworzy powierzchnię wody.
Materiał został więc potraktowany podobnie jak kolor w malarstwie. Jego znaczenie dla projektu wynika z efektu, który pozwala osiągnąć. To jeden z najczytelniejszych przykładów zmiany sposobu myślenia o kamieniach w nowoczesnym jubilerstwie około 1900 roku.
René Lalique, Wooded Landscape, ok. 1898–1899. Trzy płytki iryzującego opalu tworzą powierzchnię jeziora. Museu Calouste Gulbenkian.
Pawie Lalique’a i projektowanie za pomocą koloru
Inny sposób wykorzystania opalu pokazuje wisior Lalique’a z około 1901 roku znajdujący się w The Metropolitan Museum of Art. Dwa zwrócone ku sobie pawie zostały umieszczone nad dużym, trójkątnym opalem. Kompozycję uzupełniają złoto, emalia w odcieniach błękitu i zieleni, diamenty oraz barokowa perła.
Istotny jest sposób zestawienia materiałów. Diament nie otrzymuje automatycznie dominującej pozycji tylko dlatego, że należy do najbardziej cenionych kamieni jubilerskich. Opal, emalia, diamenty i perła zostały potraktowane jako części jednej kompozycji. Ostateczny efekt wynika z zestawienia kolorów, powierzchni i faktur.
Motyw pawia pojawiał się w twórczości Lalique’a wielokrotnie. Jego rozbudowane upierzenie dawało projektantowi dużą swobodę w pracy z barwą i ornamentem. W innych realizacjach z tym motywem Lalique również łączył niebieskie i zielone emalie z opalami. Nie ma jednak potrzeby przypisywania kamieniom znaczeń symbolicznych, jeżeli nie potwierdzają tego źródła. Znacznie więcej mówi analiza samej konstrukcji przedmiotu.
Ważka jako forma szczególnie użyteczna w biżuterii Art Nouveau
Wśród owadów szczególnie często kojarzonych z Art Nouveau znajduje się ważka. Jej popularność można częściowo wyjaśnić samą budową owada. Długi korpus tworzy naturalną oś kompozycyjną, natomiast cztery skrzydła zapewniają powierzchnię, którą można wypełnić emalią lub innym materiałem przepuszczającym światło.
Dobrym przykładem jest brosza Lalique’a Dragonflies z lat 1903–1905, znajdująca się obecnie w Art Gallery of South Australia. Dwie złote ważki z rozpostartymi skrzydłami otaczają trójkątny australijski opal. Skrzydła wykonano przy użyciu techniki plique-à-jour. W technice tej emalia nie ma metalowego podłoża, dlatego światło może przez nią przenikać, tworząc efekt zbliżony do niewielkiego witrażu.
Opis muzealny zwraca uwagę na relację pomiędzy iryzującym charakterem skrzydeł a centralnym opalem. Wybór kamienia, techniki emalierskiej i motywu owada można więc analizować jako jedną decyzję projektową. Sposób wykonania został dostosowany do właściwości przedstawianego organizmu, a opal poszerza efekt kolorystyczny całej kompozycji.
Motyle, ćmy i kwiaty w biżuterii około 1900 roku
Ważka nie była jedynym owadem obecnym w secesyjnym jubilerstwie. Około 1900 roku popularne były również motyle, ćmy, chrząszcze i inne drobne organizmy. Francuski jubiler Lucien Gaillard stworzył około 1900 roku wisior w formie ćmy, wykorzystując złoto, emalię i rzeźbiony róg. Przykład ten pokazuje, że fascynacja owadami była zjawiskiem znacznie szerszym niż twórczość jednego projektanta.
Motyle były szczególnie użyteczne ze względu na konstrukcję skrzydeł, które mogły tworzyć zarówno symetryczne, jak i bardziej swobodne kompozycje. Lalique wykorzystywał rzeźbiony róg do tworzenia form kwiatów, fal i motyli. Zastosowanie tego materiału również dobrze pokazuje zmianę hierarchii w jubilerstwie. Wartość artystyczna ozdoby nie musiała już wynikać z liczby i ceny użytych kamieni.
Podobną rolę odgrywały kwiaty. Ich płatki, łodygi i nieregularne proporcje pozwalały projektantom budować charakterystyczną dla Art Nouveau płynną linię. Belgijski jubiler Philippe Wolfers tworzył między innymi rozbudowane projekty inspirowane orchideami. Natura nie była więc tylko katalogiem atrakcyjnych tematów. Dostarczała konstrukcji, którą można było przełożyć na metal, emalię i kamienie.
René Lalique, Dragonflies, 1903–1905. Australijski opal zestawiono ze skrzydłami wykonanymi w technice plique-à-jour. Art Gallery of South Australia.
Louis Comfort Tiffany i amerykańskie eksperymenty z opalem
Drugim ważnym twórcą pozwalającym prześledzić relację między opalem a naturą jest Louis Comfort Tiffany. Należy odróżnić jego indywidualną twórczość od całego dorobku Tiffany & Co. Był synem Charlesa Lewisa Tiffany’ego, założyciela przedsiębiorstwa, ale rozwijał własną działalność artystyczną obejmującą między innymi szkło, projektowanie wnętrz i sztukę dekoracyjną.
Biżuterią zaczął intensywniej zajmować się na początku XX wieku. W 1904 roku podczas Louisiana Purchase Exposition w St. Louis pokazano dwadzieścia siedem jego realizacji jubilerskich.
Wcześniejsze doświadczenia ze szkłem miały duży wpływ na sposób, w jaki Tiffany pracował z kolorem. Szczególnie istotne było szkło Favrile, znane ze złożonych, często iryzujących powierzchni. The Metropolitan Museum of Art zwraca uwagę, że właśnie podobne efekty kolorystyczne były jednym z powodów zainteresowania Tiffany’ego opalami.
W naszyjniku z około 1904 roku drobne czarne opale zostały wykorzystane jako grona winogron, natomiast liście wykonano z emaliowanego złota. Kamień nie został więc dodany do przedstawienia rośliny jako osobna dekoracja. Sam stał się jednym z jej elementów.
Louis Comfort Tiffany, naszyjnik z motywem winorośli, ok. 1904. Czarne opale wykorzystano jako grona winogron. The Metropolitan Museum of Art.
Ważki Tiffany’ego i opale w konstrukcji ciała owada
Jednym z najlepiej udokumentowanych przykładów jest ozdoba do włosów Louisa Comfort Tiffany’ego z około 1904 roku, obecnie znajdująca się w zbiorach The Metropolitan Museum of Art. Przedstawia dwie ważki siedzące na owocostanach dmuchawca. Jeden z nich został pokazany już w fazie częściowego rozsypywania nasion.
Szczególnie interesujące jest wykonanie samych owadów. Na ich grzbietach umieszczono czarne opale, natomiast w partii głów wykorzystano opale w różowej kolorystyce. Muzeum porównuje właściwości kolorystyczne kamieni do iryzujących efektów znanych ze szkła Tiffany’ego. Delikatne filigranowe skrzydła mogły prawdopodobnie również lekko poruszać się podczas noszenia ozdoby.
Nie ma źródeł pozwalających stwierdzić, że Tiffany wybierał opale dlatego, że uważał je za dosłowne odpowiedniki naturalnego ciała ważki. Można natomiast powiedzieć, że świadomie interesował się ich właściwościami kolorystycznymi i wykorzystał je jako integralny element anatomii przedstawionych owadów.
Louis Comfort Tiffany, ozdoba do włosów z ważkami i dmuchawcami, ok. 1904. W ciałach owadów wykorzystano czarne i różowe opale. The Metropolitan Museum of Art.
Od orchidei do roślin polnych
Inne projekty Tiffany’ego pokazują, że przemiana w jubilerstwie około 1900 roku dotyczyła nie tylko materiałów, ale także wyboru tematów. W 1904 roku artysta stworzył grupę ozdób inspirowanych dziką marchwią, znaną w języku angielskim jako Queen Anne’s lace. Jeden z zachowanych egzemplarzy wykonano ze srebra, miedzi, opali, demantoidów, granatów i emalii.
Istotny jest sam wybór pospolitej rośliny jako tematu luksusowej ozdoby. W bardziej tradycyjnym jubilerstwie łatwiej byłoby spodziewać się róży, orchidei lub innego reprezentacyjnego kwiatu. Art Nouveau rozszerzyło repertuar o organizmy, których atrakcyjność wynikała przede wszystkim z interesującej struktury i możliwości przełożenia jej na język projektowania.
Zmieniała się więc zarówno hierarchia materiałów, jak i hierarchia motywów. O tym, czy dany element natury nadawał się do wykorzystania w biżuterii, coraz częściej decydowała jego przydatność artystyczna.
Louis Comfort Tiffany, ozdoba do włosów z ważkami i dmuchawcami, ok. 1904. W ciałach owadów wykorzystano czarne i różowe opale. The Metropolitan Museum of Art.
Lalique i Tiffany: podobny problem projektowy, różne rozwiązania
René Lalique i Louis Comfort Tiffany nie reprezentowali tej samej szkoły. Lalique należał do centralnych postaci francuskiego Art Nouveau i rozwijał swój język jubilerski już w latach 90. XIX wieku. Tiffany działał w Stanach Zjednoczonych, a jego podejście do biżuterii wynikało również z doświadczenia zdobytego w pracy ze szkłem i innymi dziedzinami sztuki dekoracyjnej.
Ich projekty łączyła jednak ważna zasada. Materiał nie był wybierany niezależnie od formy. Jego kolor, przezroczystość, faktura i reakcja na światło mogły wpływać na całą koncepcję przedmiotu.
U Lalique’a opal mógł tworzyć powierzchnię jeziora albo współpracować z przezroczystą emalią skrzydeł ważki. U Tiffany’ego czarne opale mogły tworzyć winogrona lub fragment ciała owada. Dzięki temu opal można analizować nie tylko jako kamień popularny około 1900 roku, lecz przede wszystkim jako materiał przydatny projektantom zainteresowanym naturą, kolorem i światłem.
Co Art Nouveau zmieniło w jubilerstwie?
Najważniejszą zmianą nie było samo wprowadzenie motyli, ważek czy kwiatów do biżuterii. Motywy naturalne były obecne znacznie wcześniej. Znacznie istotniejsze było przesunięcie relacji między projektem a materiałem.
W eksperymentalnym jubilerstwie około 1900 roku wysoka wartość artystyczna przedmiotu nie musiała wynikać wyłącznie z zastosowania najdroższych dostępnych kamieni. Mogła być efektem koncepcji, jakości wykonania oraz umiejętnego zestawienia wielu materiałów o różnych właściwościach.
Z takiej perspektywy łatwiej również zrozumieć popularność natury. Skrzydło owada umożliwiało wykorzystanie przezroczystej emalii. Pawi ogon pozwalał eksperymentować z wieloma odcieniami. Struktura kwiatu dawała możliwość odejścia od regularnej geometrii, a opal mógł stać się częścią przedstawienia dzięki charakterystycznej powierzchni barwnej.
Nie chodziło więc wyłącznie o temat. Istotna była zależność między motywem, materiałem i konstrukcją przedmiotu.
Motywy natury we współczesnej biżuterii
Nie każda współczesna ozdoba z motylem, ważką czy kwiatem powinna być określana jako secesyjna. Art Nouveau było konkretnym zjawiskiem historycznym, związanym z określonym czasem, środowiskiem artystycznym i zestawem rozwiązań projektowych.
Można natomiast zauważyć trwałość pewnej zasady. Również współcześnie właściwości kamienia mogą zostać wykorzystane tak, aby współpracowały z organiczną formą biżuterii. Połączenie opalu z motylem, ważką lub kwiatem pozostaje więc interesujące nie dlatego, że automatycznie nawiązuje do secesji, lecz dlatego, że kamień i motyw mogą zostać potraktowane jako elementy jednej kompozycji.
W kolekcji BERYL znajdują się projekty wykorzystujące właśnie takie zestawienia.
Opal i motywy natury w kolekcji BERYL
Opal jako materiał projektowy w biżuterii Art Nouveau
Analiza zachowanych dzieł René Lalique’a i Louisa Comfort Tiffany’ego pokazuje, że znaczenia opalu w biżuterii przełomu XIX i XX wieku nie trzeba wyjaśniać za pomocą rozbudowanej symboliki. Znacznie więcej informacji dostarczają konkretne rozwiązania zastosowane w historycznych obiektach.
W Wooded Landscape Lalique wykorzystał trzy płytki opalu do przedstawienia jeziora. W broszy Dragonflies zestawił australijski opal z emaliowanymi skrzydłami ważek. W wisiorze z pawiami kamień stał się częścią kompozycji obejmującej również złoto, emalię, diamenty i perłę. Louis Comfort Tiffany wykorzystał natomiast czarne opale do przedstawienia winogron, a w ozdobie do włosów włączył czarne i różowe opale bezpośrednio w budowę ciał ważek.
Przykłady te ilustrują istotną zmianę w historii nowoczesnego jubilerstwa. Kamień nie musiał już być jedynie centralnym elementem przeznaczonym do efektownego wyeksponowania w oprawie. Mógł zostać podporządkowany większej koncepcji artystycznej i pełnić określoną funkcję kolorystyczną, konstrukcyjną lub przedstawieniową.
Właśnie w tym kontekście zestawienie opalu z motylami, ważkami, kwiatami i pawiami okazuje się szczególnie interesujące. Nie chodzi wyłącznie o popularność tych motywów, ale o zmianę sposobu projektowania biżuterii. Art Nouveau pokazało, że forma naturalna, właściwości materiału i konstrukcja przedmiotu mogą być traktowane jako elementy jednej kompozycji.
Źródła
- Victoria and Albert Museum — historia biżuterii oraz materiały dotyczące Art Nouveau.
- Museu Calouste Gulbenkian — kolekcja René Lalique’a, Wooded Landscape, Peacock.
- The Metropolitan Museum of Art — René Lalique, wisior z pawiami.
- Art Gallery of South Australia — René Lalique, Dragonflies, 1903–1905.
- The Metropolitan Museum of Art — Louis Comfort Tiffany, naszyjnik z motywem winorośli.
- The Metropolitan Museum of Art — Louis Comfort Tiffany, ozdoba z ważkami i dmuchawcami.
- The Metropolitan Museum of Art — Queen Anne’s lace.
- Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum — materiały dotyczące Lalique’a, natury i wpływów japońskich.
FAQ – biżuteria secesyjna, opale i motywy natury
Dlaczego opal był popularny w biżuterii Art Nouveau?
Opal dobrze odpowiadał estetyce Art Nouveau ze względu na złożoną kolorystykę i zmienny wygląd powierzchni. Projektanci mogli wykorzystywać go nie tylko jako centralny kamień, ale również jako element większej kompozycji. René Lalique używał opalu między innymi do przedstawienia powierzchni wody, natomiast Louis Comfort Tiffany wykorzystywał opale jako części motywów roślinnych i zwierzęcych.
Dlaczego ważki i motyle tak często pojawiały się w biżuterii secesyjnej?
Budowa owadów dobrze odpowiadała charakterystycznemu dla secesji zainteresowaniu organiczną linią. Skrzydła motyli i ważek dawały dużą powierzchnię do wykorzystania emalii, złota i kamieni, a smukłe korpusy pozwalały tworzyć lekkie, rozbudowane kompozycje. Motywy owadów wpisywały się również w szerszą fascynację naturą, która była jednym z najważniejszych źródeł inspiracji Art Nouveau.
Jak René Lalique wykorzystywał opal w swojej biżuterii?
Lalique traktował opal jako materiał artystyczny, a nie wyłącznie kamień przeznaczony do oprawienia. W plakiecie Wooded Landscape trzy płytki opalu tworzą powierzchnię jeziora. W innych projektach artysta zestawiał opale z pawiami, ważkami, przezroczystą emalią, perłami i diamentami, podporządkowując wszystkie materiały jednej kompozycji.
Jak Louis Comfort Tiffany wykorzystywał opale?
Louis Comfort Tiffany szczególnie interesował się efektami kolorystycznymi opali, które kojarzył z iryzującym szkłem Favrile. W jego projektach czarne opale mogły tworzyć grona winogron, a w ozdobie do włosów z około 1904 roku czarne i różowe opale zostały wykorzystane jako elementy ciał ważek.
Czym jest technika plique-à-jour?
Plique-à-jour to technika emalierska, w której kolorowa emalia nie posiada pełnego metalowego podłoża. Dzięki temu światło może przez nią przenikać, a gotowa powierzchnia przypomina niewielki witraż. Technika ta szczególnie dobrze nadawała się do przedstawiania delikatnych skrzydeł owadów w biżuterii Art Nouveau.
Czy każda biżuteria z motylem, ważką lub kwiatem jest secesyjna?
Nie. Sam motyw natury nie wystarcza, aby określić biżuterię jako Art Nouveau. Secesja była konkretnym nurtem rozwijającym się przede wszystkim na przełomie XIX i XX wieku i charakteryzowała się określonym sposobem projektowania, wykorzystaniem organicznych linii, eksperymentowaniem z materiałami oraz charakterystycznymi technikami jubilerskimi.
Czy motywy secesyjne występują również we współczesnej biżuterii?
Tak, motyle, ważki, kwiaty, liście i inne motywy natury pozostają popularne we współczesnym jubilerstwie. Nie oznacza to jednak, że takie projekty są bezpośrednimi kontynuacjami Art Nouveau. Wspólne może być przede wszystkim wykorzystanie organicznej formy oraz dobór kamienia w taki sposób, aby jego kolor i powierzchnia współgrały z całym projektem.
Opracowanie merytoryczne: Beryl
Weryfikacja gemmologiczna: certyfikowany gemmolog